Soms lijkt natuurbeheer simpel. Maar in de praktijk vraagt het vaak om zorgvuldig afwegen van belangen. Daar houden we ons regelmatig mee bezig. Dat geldt ook voor een recent dilemma in de uiterwaarden bij Bolwerksweiden, Deventer.
IJssellandschap is een landgoederenstichting. Net als een privé landgoed beheren we gebouwen, boerderijen en gronden. Met ruim 4.700 ha grond en 77 gebouwen zijn we als particuliere zelfstandige stichting relatief groot, maar de uitdaging is hetzelfde: zorgen voor een gezonde balans tussen landbouw, natuur, beheer van gebouwen én de financiën. Tweederde van onze grond bestaat uit landbouwgrond, éénderde uit bos en natuur.
Een begrijpelijke vraag – Half juni kregen we de vraag van een boer uit het gebied of we de natuurweilanden langs Bolwerksweiden op korte termijn wilden maaien. De reden was duidelijk. De vele distels in het gebied beginnen te bloeien.
De pluizige zaden van distels kunnen zich over afstanden verspreiden en komen ook terecht op landbouwpercelen in de buurt. Voor boeren kan dat flinke problemen veroorzaken. Distels concurreren met gewassen, zijn lastig te verwijderen en kunnen de opbrengst van een perceel verminderen. Het verzoek was dus heel goed te begrijpen.
Maar…
Een ontdekking – Bijna tegelijkertijd kregen we bericht van een monitoringsvrijwilliger die in hetzelfde gebied een bijzondere vondst had gedaan: de zeldzame distelbremraap.
Deze opvallende plant, die een beetje op een wilde orchidee lijkt, staat op de rode lijst en komt alleen voor langs rivieren. De distelbremraap heeft iets bijzonders. Het is een parasitaire plant die zelf geen energie uit zonlicht kan halen. In plaats daarvan leeft hij volledig van zijn gastheer, de distel, die dat wél kan.
Het grootste deel van de distelbremraap zit onder de grond. Alleen tijdens de bloei verschijnt een paars-geelachtige bloemstengel boven het maaiveld uit. De aanwezigheid van deze soort maakt het gebied ecologisch extra waardevol.
Natuur én Landbouw – Daarmee ontstond een dilemma: Aan de ene kant willen we natuurlijk rekening houden met de zorgen van de boer/ pachter van IJssellandschap en voorkomen dat de distels zich verder verspreiden. Aan de andere kant wilden we een zeldzame plant beschermen die afhankelijk is van juist diezelfde distels.
Bovendien maken distels onderdeel uit van een bijzonder natuurtype, Stroomdalgrasland, dat we in de uiterwaarden willen behouden en versterken.
De Oplossing – Zoals zo vaak begint een oplossing door met elkaar in gesprek te zijn (en blijven!). En begrip hebben voor elkaars standpunten. Samen met de boer en Tino, onze terreinmedewerker Natuur, zochten we naar een manier om zowel de natuur als de landbouw recht te doen. De oplossing bleek eenvoudig in theorie, maar is wél arbeidsintensief in de uitvoering.
Een stagiair en onze BBL-medewerker gingen een middag het terrein in om alle bloeiende distelbremrapen op te sporen. Uiteindelijk werden er maar liefst veertig (!!) planten gevonden en gemarkeerd met stokken. Onderweg markeerden ze ook nog een nest van een wilde eend.
Daarna kon Tino het perceel alsnog maaien. Niet in z’n geheel, hij maaide zorgvuldig om de gemarkeerde planten heen.
Het resultaat; een groot gedeelte van het terrein werd waar mogelijk gemaaid, terwijl de zeldzame planten behouden bleven.
Geen perfecte oplossing misschien, als je op de symbolische stoel van de landbouw óf van de natuur gaat zitten, maar wel een oplossing waarbij beiden gehoord worden. En bovendien is periodiek maaien sowieso gewenst voor behoud van de natuurwaarden in het gebied (uitklapkader Maaibeleid).
Balans in beweging – Dit voorbeeld laat zien waar het bij ons, als landgoederenstichting, over gaat. Keuzes maken. In sommige gebieden kies je volledig voor natuur, in andere voor landbouw en vaak gaat het over het zoeken naar een werkbare balans tussen beide.
Dat vraagt extra tijd, extra aandacht en maatwerk in het veld. Maar juist daar ligt de kracht van goed landgoedbeheer; luisteren, afwegen en samen zoeken naar oplossingen die recht doen aan alle belangen en passen binnen onze missie: een natuurrijk agrarisch cultuurlandschap.
Lees hier meer over Stroomdalgrasland, uniek rivierenlandschap
De uiterwaarden langs de IJssel behoren op sommige plekken tot het zeldzame stroomdalgrasland. Dit bijzonder natuurtype ontstaat op hoger gelegen, zandige delen van riviergebieden die vroeger regelmatig overstroomden.
Stroomdalgraslanden behoren tot de meest soortenrijke graslanden van Europa. Op een relatief klein oppervlak kunnen tientallen verschillende plantensoorten voorkomen. Ook verschillende distelsoorten horen van nature thuis in dit landschap. In de uiterwaarden van Bolwerksweiden groeien onder andere kruisdistel, speerdistel, akkerdistel en knikkende distel. Juist die laatst soort is belangrijk voor de zeldzame distelbremraap.
Om stroomdalgrasland te behouden is actief beheer nodig. Door regelmatig te maaien en het maaisel af te voeren, blijft de bodem voedselarm en krijgen bijzondere en kleinere planten, zoals ereprijs en kleine tijmpjes de kans om te groen en zich te handhaven.
Maaien is dus op zich goed, alleen willen we de distelbremraap wel de kans geven te bloeien en zich te verspreiden.
Lees hier meer over de zeldzame distelbremraap
De distelbremraap is een bijzondere en zeldzame plant die vrijwel uitsluitend voorkomt in riviergebieden. De soort staat op de Nederlandse Rode Lijst.
Wat de distelbremraap bijzonder maakt, is dat hij geen bladgroen bevat. In tegenstelling tot de meeste planten kan hij daardoor geen energie uit zonlicht halen via fotosynthese. Om te overleven is hij volledig afhankelijk van een gastheer: verschillende soorten distels.
De plant kiemt alleen wanneer een zaadje dicht genoeg bij een geschikte distelwortel terechtkomt. Met speciale zuigorganen hecht hij zich aan de wortel en onttrekt daar water, voedingsstoffen en suikers. Het grootste deel van zijn leven blijft hij verborgen onder de grond. Alleen tijdens de bloei verschijnt een opvallende paars-gelige bloeistengel boven het maaiveld.
Hoewel de distel hierdoor enigszins verzwakt kan raken, sterft deze niet af. Logisch, want zonder distels kan de distelbremraap zelf niet bestaan.
De aanwezigheid van deze soort laat zien dat de natuurwaarden in de uiterwaarden van Bolwerksweiden hoog zijn.
Lees hier meer over ons Maaibeleid voor natuurontwikkeling
Maaien is belangrijk voor de natuur. Het lijkt soms zonde, maar voor natuurgebieden is het essentieel. Zonder regelmatig maaibeheer zouden veel bloemrijke graslanden langzaam veranderen in ruigtes met hoog gras, struiken en uiteindelijk bos.
Door te maaien krijgen kleinere planten ook voldoende licht en ruimte om te groeien. Daardoor ontstaat een grotere variatie aan soorten, van kleine ereprijssoorten tot verschillende soorten tijm, kruiden en bloemen die weer belangrijk zijn voor bepaalde insecten.
Bij IJssellandschap hebben we sinds kort een messenbalk aangeschaft. Deze maaimethode werkt als een grote schaar die planten netjes afsnijdt. In vergelijking met snel roterende maaiers is de schade aan insecten, planten en bodemleven aanzienlijk kleiner. Vele insecten krijgen de kans om weg te vliegen of zich te laten vallen voordat er wordt gemaaid.
Een messenbalk werkt langzamer en vraagt meer onderhoud, maar sluit beter aan bij onze ambitie om natuurbeheer zo zorgvuldig mogelijk uit te voeren.
