Onze bomen onder druk

Waarom we soms moeilijke keuzes moeten maken

Droogte en veranderende weersomstandigheden hebben grote gevolgen voor de bomen op onze landgoederen. Vooral beuken hebben het zwaar. Sommige bomen gaan zo snel achteruit dat we eerder dan verwacht moeten ingrijpen. Dat doen we niet zomaar. We willen onze bomen zo lang mogelijk behouden, maar moeten ook zorgen voor de veiligheid van onze bezoekers. Hoe maken we die afweging? En wat betekent dit voor de toekomst van onze landgoederen?

Wat is er aan de hand met onze bomen?
Wie over onze landgoederen wandelt, geniet van de prachtige lanen en de bossen. Onder het motto ‘je ziet het pas als je het door hebt’, is er helaas ook een zorgelijke ontwikkeling gaande. Op onze landgoederen De Haere, Nieuw Rande en in zekere mate ook landgoed ’t Schol gaat het namelijk met een flink aantal bomen niet goed. Vooral beuken, die van nature kwetsbaar zijn voor verandering hebben het moeilijk. De gevolgen van langere perioden van droogte worden steeds zichtbaarder en sommige bomen gaan opvallend snel achteruit.

Onze landgoederen langs de IJssel liggen grotendeels op hoger gelegen rivierduinen en zandgronden. Vroeger was dat een voordeel: de hogere ligging bood bescherming wanneer de IJssel buiten haar oevers trad. Tegenwoordig heeft die ligging ook een keerzijde. Op deze zandgronden blijft water minder lang beschikbaar voor bomen. Daar komt bij dat de weersomstandigheden veranderen. Lange droge perioden en felle zon worden afgewisseld met korte, hevige regenbuien. Het regenwater kan dan niet altijd voldoende in de bodem trekken. Vooral beuken zijn kwetsbaar voor deze extremen. Ze hebben moeite met langdurige droogte en kunnen slecht tegen felle zon op hun bast. Een deel van onze bomen is ongeveer honderd jaar geleden aangeplant en inmiddels op leeftijd. Maar we zien dat ook jongere bomen het steeds moeilijker krijgen.

“De achteruitgaat gaat razendsnel”.
Terreinmedewerker Klaas Brand ziet de gevolgen dagelijks van dichtbij en wordt daar niet vrolijk van. “Wat ik zie in onze bossen, en met name op onze landgoederen, stemt me echt treurig. De achteruitgang gaat razendsnel. Sta ik de ene week bij een boom nog te twijfelen of deze het gaat redden, dan kan het korte tijd later al duidelijk zijn dat het einde verhaal is. Vooral hoog in de bomen is de achteruitgang goed zichtbaar. Als je naar boven kijkt, zie je dat de toppen afgestorven zijn. De boom heeft moeite om het water, dat al minder goed bereikbaar is, naar boven te transporteren.”

Ingrijpen alleen wanneer het nodig is
Een oude of aangetaste boom is niet automatisch een boom die verwijderd moet worden. Integendeel. Als een boom geen gevaar oplevert, laten we hem het liefst zo lang mogelijk staan. We willen bomen de kans geven zich te herstellen en volgen daarom zorgvuldig hoe ze zich ontwikkelen. Bovendien hebben ook verzwakte en dode bomen een belangrijke functie in de natuur. Ze bieden voedsel en leefruimte aan vogels, insecten, vleermuizen en andere dieren. ‘Dood hout leeft’ zeggen we dan ook.

Tegelijkertijd hebben we als beheerder een zorgplicht. Op plekken waar veel mensen komen, zoals langs wandelpaden, lanen en wegen en rondom gebouwen, moeten we rekening houden met de veiligheid van bezoekers en omwonenden. Als een boom zo verzwakt is dat zware takken kunnen afbreken of de boom kan omvallen, kunnen we niet altijd afwachten. Dat betekent dat we op sommige plekken eerder moeten ingrijpen dan we zouden willen. We behouden bomen waar het kan en grijpen in waar het moet.

Wat kunnen we doen met een aangetaste boom?
We beoordelen per situatie welke maatregel nodig en verantwoord is.

  1. De boom laten staan
    als een boom geen onaanvaardbare veiligheidsrisico vormt, laten we hem bij voorkeur staan. We volgen hoe de boom zich ontwikkelt en geven hem waar mogelijk de kans te herstellen.
  2. De boom kandelaberen.
    Soms kiezen we ervoor om de kroon en zware takken te verwijderen, terwijl de stam blijft staan. Dit noemen we kandelaberen. Hiermee verkleinen we het risico op het afbreken van zware takken. Tegelijkertijd kunnen we de boom voorlopig behouden en blijven we volgen hoe deze zich ontwikkelt. Kandelaberen betekent niet automatisch dat de boom zich zal herstellen. Op een later moment beoordelen we opnieuw of de boom veilig kan blijven staan en bijvoorbeeld passend is in het geheel van het landgoedpark.
  3. De boom verwijderen.
    Als een boom een te groot veiligheidsrisico vormt en andere maatregelen onvoldoende uitkomst bieden, moeten we de boom soms volledig verwijderen. Dat is een ingrijpende beslissing, zeker wanneer het gaat om een oude boom die al generaties onderdeel is van het landgoed.

We maken die keuze daarom niet lichtvaardig!!

Een ingewikkeld domino-effect
Het verwijderen van een boom heeft soms gevolgen voor de bomen eromheen. Klaas legt het uit: “Het is helaas een soort domino-effect. Bomen hebben last van de droogte. Wij willen de veiligheid voor onze bezoekers waarborgen en moeten daardoor soms drastische maatregelen nemen. Maar als je een boom verwijdert, kan het zijn dat de bomen die erachter staan ineens vol in de zon komen te staan. Daardoor verzwakken die ook weer.” Dat maakt het beheer ingewikkeld. We moeten niet alleen kijken naar de conditie van één boom, maar ook naar de gevolgen van een ingreep voor de bomen in de omgeving. Daarbij staat de veiligheid van bezoekers altijd voorop.

De gevolgen voor ons beheer
De snelle achteruitgang van bomen stelt ons ook organisatorisch en financieel voor grote uitdagingen. Normaal gesproken voeren we het onderhoud aan onze landgoederen volgens een vaste planning uit. Daarvoor reserveren we jaarlijks een onderhoudsbudget. Maar het verval van sommige bomen gaat momenteel zo snel dat we niet altijd kunnen wachten tot het volgende reguliere onderhoud. We moeten extra controles uitvoeren, beoordelen welke maatregelen noodzakelijk zijn en gespecialiseerde aannemers inschakelen. Dat brengt aanzienlijke extra kosten met zich mee. Ook het verwijderen van bomen is kostbaar. Het hout dat daarbij vrijkomt, levert onvoldoende op om de kosten van het veilig verwijderen en verwerken te dekken.

Als zelfstandige stichting ontvangen we voor deze extra werkzaamheden geen specifieke subsidie. We moeten deze kosten daarom zelf opvangen, boven op onze reguliere onderhoudsbegroting. En daarmee zijn we er nog niet. Want na het verwijderen van bomen volgt een minstens zo belangrijke stap: zorgen voor een nieuwe generatie bomen.

Werken aan het bos van de toekomst
We willen onze bijzondere landgoederen ook voor toekomstige generaties behouden. Daarom kijken we bij nieuwe aanplant zorgvuldig naar boomsoorten die beter bestand zijn tegen veranderende weersomstandigheden. Dat betekent dat we rekening houden met langere droge perioden, maar ook met perioden waarin juist veel neerslag valt.

Tegelijkertijd willen we de bijzondere cultuurhistorische waarden van onze landgoederen behouden. Oude lanen, bijzondere boomgroepen en historische landschapsstructuren zijn immers onlosmakelijk verbonden met het karakter van onze landgoederen. Dat vraagt om zorgvuldige keuzes.

Klaas: “Ik word er als natuurliefhebber en vanuit mijn liefde voor bomen vooral erg treurig om het verval te zien. We proberen bij de nieuwe aanplant zo goed mogelijk rekening te houden met de veranderingen die we zien. Zo hopen we de cultuurhistorische waarden van onze landgoederen te behouden en ook voor volgende generaties weer een mooi, bloeiend, groeiend en veelzijdig landgoed en bos te kunnen waarborgen.”

nieuwe aanplant aan een laan (Oostermaet)

Wat betekent dit voor onze landgoederen?
De gevolgen van droogte zijn niet overal hetzelfde. Daarom bekijken we per landgoed welke maatregelen nodig zijn.

Landgoed De Haere

De Haere ligt op hoger gelegen zandgrond. Juist op deze gronden kunnen bomen tijdens langdurige droogte moeilijker bij voldoende water komen. Mogelijk speelt ook de nabijheid van de IJssel een rol. Bij lage waterstanden kan de rivier invloed hebben op het grondwater in de omgeving. Hoe groot die invloed precies is, is niet vastgesteld. Op landgoed De Haere zijn de gevolgen van droogte duidelijk zichtbaar. Daarom voeren we op verschillende plekken werkzaamheden uit aan verzwakte bomen. Ook wordt een klein gedeelte van een wandelpad tijdelijk afgesloten.

Bomen langs de Hengforderweg worden verwijderd.
Een aantal jaren geleden hebben we vanwege de veiligheid al bomen langs onder andere de Hengforderweg moeten verwijderen.
Andere bomen, iets verder van de weg langs de rand van het weiland, hebben we destijds bewust laten staan. We wilden deze bomen de tijd geven en kijken of ze zich nog konden herstellen. Helaas is dat niet gebeurd. Hun conditie is verder achteruitgegaan. Daarom moeten we deze bomen alsnog verwijderen.

Oude bomen bij de folly worden gekandelaberd
Ook op het landgoed zelf staan verschillende grote bomen die in slechte conditie verkeren. Dat geldt onder andere voor een aantal oude bomen in de omgeving van de folly, de historische ruïne. Deze bomen verwijderen we voorlopig niet volledig.

We kiezen ervoor om ze te kandelaberen. Dat betekent dat we de kroon en zware takken verwijderen, terwijl de stam blijft staan. Zo beperken we het veiligheidsrisico en kunnen we volgen hoe de bomen zich verder ontwikkelen. Bij een volgende beoordeling bekijken we of de bomen veilig kunnen blijven staan of dat aanvullende maatregelen nodig zijn.

Tijdelijke afsluiting wandelpad achter de hospitaalbunker
Een klein gedeelte van het wandelpad achter de hospitaalbunker wordt gedurende ongeveer een jaar afgesloten. De conditie van de bomen langs dit gedeelte van het pad is momenteel zo slecht dat we de veiligheid van bezoekers hier niet voldoende kunnen waarborgen.

We kiezen er bewust voor om op deze plek niet direct grootschalig in te grijpen. Door het pad tijdelijk af te sluiten, kunnen we de bomen nog enige tijd laten staan en hun ontwikkeling blijven volgen. Tijdens het volgende reguliere grote onderhoud beoordelen we de situatie opnieuw en bepalen we welke maatregelen nodig zijn.

De afsluiting heeft nauwelijks gevolgen voor de mogelijkheden om een mooie rondwandeling over De Haere te maken.

HIER meer over onze wandelroutes op Landgoed De Haere.

De Haere behouden voor de toekomst
We begrijpen dat de werkzaamheden soms ingrijpend kunnen overkomen. Zeker wanneer het gaat om oude bomen die al generaties lang onderdeel zijn van het landgoed. Ook voor ons is het moeilijk om afscheid te nemen van deze bijzondere bomen.

Toch zijn sommige maatregelen noodzakelijk om De Haere veilig en toekomstbestendig te houden. Daarbij kijken we niet alleen naar vandaag, maar ook naar de generaties die na ons van dit bijzondere landgoed willen genieten.

Landgoed Nieuw Rande
Ook op Landgoed Nieuw Rande zien we dat verschillende bomen, met name beuken, steeds meer moeite hebben met de gevolgen van langdurige droogte.

We volgen de conditie van deze bomen en beoordelen waar maatregelen noodzakelijk zijn.

Zodra er concrete werkzaamheden plaatsvinden die gevolgen hebben voor bezoekers of omwonenden, informeren we hierover via onze website.

Landgoed ’t Schol
Ook op Landgoed ’t Schol zijn de gevolgen van droogte merkbaar, al is de situatie hier minder ernstig dan op De Haere en Nieuw Rande.

We blijven de ontwikkeling van de bomen volgen en grijpen in wanneer dat noodzakelijk is.

Zorg voor vandaag én morgen
Onze landgoederen zijn bijzondere plekken waar natuur, cultuurhistorie en recreatie samenkomen. De oude bomen en statige lanen zijn daar een belangrijk onderdeel van. Juist daarom raakt het ons wanneer we zien hoe snel sommige bomen achteruitgaan.

We blijven ons inzetten om zoveel mogelijk bomen te behouden. Waar ingrijpen noodzakelijk is, doen we dat zorgvuldig en met aandacht voor de omgeving.

En waar bomen verdwijnen, kijken we vooruit naar een nieuwe generatie. Zo werken we aan gezonde, veilige en veelzijdige landgoederen. Ook voor de generaties na ons.

Meer weten over ons bosbeheer?
Lees ook hoe IJssellandschap werkt aan toekomstbestendige bossen en het behoud van onze bijzondere landschappen.

Bosbeheerplan 2025 – 2030
Het bos van de toekomst begint vandaag